Steek je kachel aan zoals een kaars

De Zwitserse stookmethode is je houtkachel van bovenaf aansteken: dikke blokken onderaan, dun hout en een aanmaakblokje bovenop. De gassen uit het hout moeten dan door de vlammen en branden daar op, zoals bij een kaars. Bij de meeste kachels geeft dat minder rook bij het aansteken en minder roet in je schouw.

Je vader deed het zo, je grootvader ook. Een prop krant onderaan, wat houtjes erop, de dikke blokken bovenop en de lucifer eronder. Een kwartier rook, de buurvrouw haalt haar was binnen, en dan brandt het.

Draai die stapel eens om. Het voelt verkeerd. Het werkt beter.

Waarom van bovenaf? Dat lijkt toch onlogisch

Hout brandt niet zelf. Als het heet wordt, geeft het gassen af, en die gassen branden. Die gele vlam die je ziet, is brandend houtgas.

Steek je onderaan aan, dan warmt het vuur de hele stapel tegelijk op. Al het hout geeft tegelijk gas af, er is niet genoeg lucht voor alles, en de koude blokken bovenaan koelen de gassen af voor ze kunnen branden. Die gassen gaan onverbrand de schouw in. Dat is de rook die je buiten ziet, en een deel blijft onderweg aan de wand plakken als roet en teer.

Steek je bovenaan aan, dan zit de vlam boven het hout. Wat het hout eronder aan gas afgeeft, moet door die vlam heen en brandt daar op. Net zoals bij een kaars: de pit geeft gas af, de vlam erboven verbrandt het. Het vuur zakt rustig naar beneden en de kachel wordt snel heet.

De vuilste minuten van een stookbeurt zijn die van het aansteken. In een Zwitserse meting kwam ongeveer de helft van al het stof vrij in de eerste twintig minuten. Daar win je dus het meest. De Zwitserse richtlijn is streng: een goed aangestoken kachel is na een kwartier rookvrij.

Zo doe je het, stap voor stap

1. Neem droog hout. Hooguit 20 % vocht, liefst rond 15 %. Kloof een blok en meet op de verse kant met een vochtmeter. Gekloofd hout heeft zo'n twee jaar nodig onder een afdak.
2. Zet de lucht helemaal open. Het vuur heeft bij de start alle lucht nodig om snel heet te worden.
3. Leg onderaan 2 of 3 dikke blokken, met wat ruimte ertussen en niet tegen de wanden. Dikker dan 7 à 9 cm hoeft niet. Daarop een laag dunnere blokken, dwars.
4. Bovenop komt het aanmaakhout: 4 dunne latjes van ongeveer 3 op 3 cm en 20 cm lang, kruislings als een vlotje, met een natuurlijk aanmaakblokje ertussen. Geen krantenpapier.
5. Steek het blokje aan en doe de deur dicht. Eén lucifer is genoeg.
6. Draai de lucht pas terug als alles goed brandt, en nooit helemaal dicht. Heeft je kachel een aparte knop voor de lucht onder het vuur, volg dan de handleiding: die moet vaak na de start dicht.
7. Leg bij op een gloeiend bed, als de grote vlammen weg zijn: 1 tot 3 blokken. Niet wachten tot het bijna uit is, en de kachel niet volproppen.

Wat win je ermee?

Minder rook en minder geur bij de buren. Eén op tien Vlamingen heeft last van rook uit schoorstenen, zegt de VMM. Met deze methode ben jij de buur niet meer.

Minder roet en teer in je schouw. Roet dat aan de wand plakt, koekt samen tot creosoot: een teerachtige laag die vanaf zo'n 500 °C vuur vat. Dan heb je een schoorsteenbrand, met een loeiend geluid en vonken uit de schouw. In Vlaanderen waren er in 2020 meer dan 1.600. Blus een schoorsteenbrand nooit met water en bel 112.

Een propere ruit. Een zwart glas is roet dat niet verbrand is. Brandt het vuur heet en rustig, dan blijft de ruit langer helder.

Een schouw die sneller trekt. Hoe warmer de rookgassen, hoe beter de schouw trekt. Een vuur dat snel heet wordt, warmt ook de schouw snel op. Rookt je kachel bij het aansteken, dan ligt dat vaak aan een koude schouw. Rookt ze ook als alles warm is, lees dan waarom je kachel niet meer trekt.

Minder roet in je living. In een Vlaamse studie van VITO in zes woningen stookten de gezinnen een tijd op de oude manier en daarna bewust beter, met de Zwitserse methode en droog hout. Daarna zat er duidelijk minder roet in de lucht van de woonkamer.

En hoeveel minder fijnstof is het echt?

Eerlijk antwoord: dat hangt af van je kachel. Zwitserse metingen op klassieke kachels gaven 50 tot 80 % minder stof dan van onderen aansteken. Op een moderne kachel vond het Beierse onderzoeksinstituut TFZ geen voordeel, en sommige fabrikanten schrijven een andere manier voor. Het Nederlandse RIVM vat het goed samen: in veel gevallen minder uitstoot bij de start, niet altijd. Lees dus eerst de handleiding van je kachel. Staat daar niets, steek dan van bovenaf aan.

Wanneer werkt het niet?

• Kachels met onderbrand. Bij sommige oudere kachels en tegelkachels gaan de rookgassen onderaan of achteraan weg. Daar hoort het aanmaakhout onderaan, voor de opening. De handleiding zegt welk type je hebt.
• Pelletkachels. Die steken zichzelf aan. Deze methode is voor stukhout.
• Nat hout, te dikke blokken of de lucht te vroeg dicht. Dan rookt het op elke manier.
• Een open haard. Daar werkt het ook: stapel kruislings met ruimte ertussen. Maar een open haard blijft het vuilste toestel. Per hoeveelheid warmte stoot hij volgens de VMM bijna negen keer meer fijnstof uit dan een houtkachel van na 2014.

Wat hoort er nog bij?

Laat je schouw vegen. In Vlaanderen is vegen voor een kachel of open haard wettelijk niet verplicht, in Brussel wel, elk jaar sinds 2025. Je brandverzekering of je gemeente kan het ook eisen, dus kijk je polis na. Ons advies: minstens één keer per jaar, en bewaar het attest.

Stook geen afval. Geverfd, gelijmd of behandeld hout, mdf en triplex zijn verboden in de kachel. Liefst hardhout zoals beuk, eik of es.

Smoor het vuur niet. Lucht dichtdraaien om het vuur 's nachts te laten doorbranden, geeft veel rook, roet in de schouw en koolmonoxide. Hang een CO-melder in de kamer van de kachel.

Stook niet bij windstil of mistig weer. De rook blijft dan in de straat hangen. De VMM geeft een stookadvies als de lucht slecht is.

Vragen die we vaak krijgen